عطا ملك جوينى
864
تاريخ جهانگشاى جوينى ( فارسي )
طرف مشرق تقريبا به مسافت متساوى بين آن دو نقطه . و در طرف شمال سحنه بلافاصله ناحيهء دينور واقع است . و تمام ناحيهاى را كه قريهء سحنه قصبهء آنست نيز به همان نام بازخوانند . ناحيهء سحنه داراى 28 پارچه دهات است كه قسمت عظيمى از سكنهء آن از طوايف « اهل حق » يا على اللّهيان مىباشند . نام صحنه بسيار قديمى است و بيش از هزار سال است كه اصطخرى ( حدود سنهء 340 ) اسم اين قريه را به همين هيئت ذكر كرده و تعيين موضع آن را نموده است « 1 » . و مخفى نماناد كه در محلّ قتل نظام الملك ما بين مورّخين اختلاف بسيارى است ، بعضى از ايشان از قبيل صاحب راحة الصّدور 135 ، و ابن الأثير 10 : 84 قتل او را در نهاوند يا در « حدود نهاوند » بدون تعيين حقيقى محلّ ذكر كردهاند ، و بعضى ديگر مانند ابن اسفنديار 155 ، و جوينى در همين موضع ما نحن فيه و جامع التّواريخ 73 ، و ابن خلّكان 1 : 157 ، و تاريخ گزيده 448 مقتل او را در سحنه ضبط كردهاند با قيد اينكه اين نقطه نزديك نهاوند است . و به ظنّ غالب بل به نحو قطع و يقين مراد ايشان از سحنه همين قريهء واقعه در ده فرسخى مشرق كرمانشاه بوده است بدون شبهه ؛ چه موضعى ديگر بدين نام و نشان كه نزديك نهاوند نيز باشد در هيچيك از كتب مسالك و ممالك مذكور نيست . و اين قريه گرچه ما بين آن و نهاوند كه در جنوب شرقى آن واقع است قريب پانزده فرسخ مسافت است ولى به نحو مسامحه و اجمال مىتوان گفت كه « نزديك نهاوند » است چه قرب و بعد از امور اضافى است . - ياقوت در معجم البلدان 3 : 919 مقتل نظام الملك را در موضعى موسوم به فنديسجان از قراى نهاوند ضبط كرده است و همچنين قزوينى در آثار البلاد در ذيل « طوس » ص 276 ، الّا اينكه اينجا فنديسجان « قيد سجان » طبع شده است با قاف و ياء ( بهجاى فاء و نون ) . - و از همه عجيبتر قول صاحب
--> ( 1 ) - رجوع شود به اصطخرى ص 196 ، و ابن حوقل ص 256 ، و معجم البلدان در ذيل « ماذران » ج 4 : 381 ( ياقوت مستقلا نيز « سحنه » را عنوان نموده ولى در تحت اين عنوان تعيين موضوع حقيقى آن را ننموده و از آن بىاطلاع بوده است ) ، و نزهة القلوب ص 165 ، و بستان السّياحة ص 329 ، و « اراضى خلافت شرقيّه » از لسترنج ص 188 - 189 ، و دائرة المعارف اسلام به قلم آقاى مينورسكى ج 4 : 66 ، و به عموم نقشهها و كتب جغرافى جديد . - و مخفى نماناد كه اين سحنهء ما نحن فيه را نبايد با سحنه ( سنّه ، سنندج ) پايتخت كردستان ايران اشتباه نمود كه اصلا و ابدا ربطى ما بين اين دو نقطه نيست . رجوع شود براى اين سحنهء اخير به « اراضى خلافت اسلاميّه » از لسترنج ص 188 و 190 ، و دائرة المعارف اسلام ج 4 ص 233 - 237 در عنوان سنه ( Senna ) ، و به عموم كتب جغرافياى جديد ، در مؤلّفات قدما اصلا و ابدا ذكرى و اثرى از اين سحنه نيست .